كتابخانة دانشگاهي سعادت

عليرغم دگرگوني ها و تحولاتي كه با ارائه تكنولوژي نوين اطلاع رساني پديد آمده است، تا آنجا كه مي توان آينده را پيش بيني كرد، بنظر مي رسد. كتابخانه ها بدون شك همچنان مورد نياز باشند. چون يك كتابخانه سازمان يافته و منظم، چيزي فراتر از يك منبع اطلاعاتي است. زيرا، نه تنها كتابخانه ها مكان انباشت فزيكي يافته ها در محيطي همگرا با موضوعات مورد نظر بوده كه براي بچنگ آوردن واقعيتهاي شناخته شده كمك شاياني مي كنند، بلكه براي كسب دانش و الهام گرفتن و تفكر منطقي نيز فرصتي ارزنده را فراهم مي آورند. ازاين رو، كتابخانه ها همچون نمادي از فرهنگ، بينش و انديشه يك جامعه بوده كه بصورت قويترين و بارزترين نشانة هويت فكري و نشانه اي از مرتبة تمدن آن جامعه نقش ايفا مي كنند.
در سدة دوازدهم و سيزدهم هجري كه مقارن با دورة فرمانروايي دودمان قاجاريه در ايران است كتاب و كتابداري به سبب روي كارآمدن چاپ و افزايش كتاب رونق فراواني يافت. (1)
تماسهاي متعدد با اروپائيان و رفت و آمد اروپائيان به ايران و ايرانيان به كشورهاي ديگر به رونق كتاب و رواج كتابخانه كمك فراواني كرد. اما بايد گفت كه اين رونق در مقايسه با پيشرفت فرهنگي و اعتلاي علوم كه در اروپا در گسترش بود بسيار ناچيز جلوه مي كند.
دارالفنون، نخستين دانشگاه جديد ايران كه به همت اميركبير، صدراعظم روشن بين اين مرز و بوم پايه گذاري شده بود در سال 1236 خورشيدي افتتاح و از همان ابتدا كتابخانه اي نيز براي آن ترتيب داده شد. در سال 1277 خورشيدي، در جوار كتابخانه دارالفنون، در همان ساختمان، كتابخانة ديگري بنام كتابخانة ملي بوجود آمد كه پس از ادغام با يكديگر به كتابخانة عمومي معارف تغيير نام داد. پس در سال 130 خورشيدي، ساختماني كه در ابتدا براي موزة ايران باستان در نظر گرفته شده بود، با در برگرفتن مجموعه كتابخانة عمومي معارف، بنام كتابخانه هاي ايران گشايش يافت.(2)
در سدة سيزدهم / نوزدهم، كه زمان عواملي چون رقابت امپراطوري ها، تجارت آزاد، تكنولوژي جديد و دمكراسي سياسي بود، جنبش بيداري ايرانيان نيز سامان يافت. در اين جنبش، بنياد مدرسه جايگاهي افسانه وار يافت. تا آنجا كه در سال 1279 خورشيدي، كه چهار يا پنج سال از آغاز پيدايش مدرسه مي گذشت، بيست و يك مدرسه (17 در تهران و 4 در تبريز، رشت، مشهد و بوشهر) برپا بوده است.(3)
از ديستولوژيك، براي شناخت غناي علمي مدرسة سعادت بوشهر كه نخستن شعله هاي دانش را در پهنة جنوب ايران برافروخت، مي بايست در ساختار كتابخانة آن به پژوهش پرداخت. هسته بنيادي اين كتابخانه را مرحوم آقا شيخ محمدحسين سعادت بنياد گذاشت. زيرا هنگام عزيمت از تهران بسوي بوشهر در سال 1317 قمري، بهمراه خود نزديك به 200 الي 300 جلد كتاب ابتدايي فارسي، تأليف مرحوم مفتاح المك و چند كتاب حساب موسوم بحساب عليخان و چند جلد جغرافي ابتدايي و چند جلد شرعيات موسوم به كتاب علي و چند جلد مختصر انوار سهيلي و چند جلد خلاصه الصرف عربي براي تدريس شاگردان بمدرسه آورد (4). اما تأسيس رسمي كتابخانه در سال 1324 هجري است. در سفر سديدالسلطنة كبابي در رمضان 1331 قمري به بوشهر، اين كتابخانه رازي 280 جلد كتار فارسي، چهل جلد كتاب عربي، هفتاد جلد انگليسي و هشتاد جلد فرانسوي بوده است.(5) از نوسان تعداد كتب اين كتابخانه در فراز و نشيب ده ها سال كه از بنياد آن مي گذرد، متأسفانه اطلاع دقيقي در دسترس نيست. اما بي شك، پس از رشد فزاينده اي كه داشته است با خودنمايي نهادهاي آموزش عالي در كشور، وارد دورة كمون گشته و پس از گذار از اين دوره، اين گنجينة دانش، تدريجاً به يغما رفته است. آقاي سيدمحمدحسن نبوي در سالنامة فرهنگ كل بنادر و جزاير خليج فارس در سال 1342 مي نويسد: «… تا 25 سال قبل بيش از 3000 جلد كتاب اعم از خطي و چاپي ، عربي و فارسي و همچنين كتب انگليسي داشته و تعداد كتب خطي كه اغلب از قدمت و نوع كاغذ و خط در خور توجه بوده از بين رفته و اكنون بيش از صد و اندي باقي نمانده است.»(6)
بر اساس دفتر انبار كتابخانة سعادت، در سال 1306 خورشيدي، 1104 جلد كتاب تنها در انبار كتابخانة مدرسة سعادت موجود بوده است. در آخرين بررسي اي كه نگارنده در زمستان 1375 خورشيدي در آرشيو كتابخانة تاريخي سعادت انجام داده است، 108 جلد كتاب فارسي، 171 جلد كتاب خطي و چاپي عربي و 282 جلد كتاب انگليسي و فرانسوي در 203 عنوان ثبت كرده است.
برتري نسبي تعداد كتب لاتين نسبت به عربي و فارسي و عربي نسبت به فارسي، بيانگر اين حقيقت تلخ است كه اين گنجينة علمي درگذر زمان گردباد يغماگري را بر پيكردة خود پذيرا بوده است. از اين رو چنين بنظر مي رسد كه نتوان در خصوص كميت و كيفيت اين كتارخانه تاريخي اظهار نظر كرد. اما با كاوشي آناليتيك در نوشتارهاي لاتين آرشيو كتابخانة دبيرستان سعادت، كه از لحاظ كميت بر كتب فارسي و عربي برتري دارند، به برداشتي خلاف اين پنداشت دست مي يابيم. جدول 1 توزيع فراواني موضوعي كتب فرانسوي و انگليسي را نشان مي دهد. بيش از 140(64%) جلد از كتابهاي بجا ماندة لاتين كتابخانة مدرسه سعادت در زمينة علوم طبيعي (فيزيك، نجوم، جبر، رياضيات پيشرفته، نسيمي، مكانيك و زيست شناسي، علوم پزشكي، علوم اجتماعي، جغرافيا، تاريخ، اديان، فلطفه، اقتصاد، مديريت، حسابداري و زبان و زبانشناسي) و ژرنال هاي تاريخي و علمي را شامل مي شوند.
همگي اين كتب در رشته هاي وابستة بخود، تخصصي مي باشند و نمايانگر سيماي دانشگاهي مدرسه سعادت بوده اند. با پژوهشي ژرف در اين كتب كه بسانسندهاي ارزند اي تلقي مي گردد مي توان ديد و يافت كه انديشه دست اندركاران سيستم آموزشي مدرسة سعادت بر آن بوده است كه ساختار ارتقاء دهنده و آن را همسنگ كالج دارالفنون تهران بدر آوردند. زيرا دارالفنون بعنوان اولين مركز دانشگاهي نوين ايران، داراي رشته هاي تخصصي، تحصيلي، علوم نظامي، مهندسي/و طب و جراحي، داروسازي و كان شناسي بود.(7)
كوشش و انديشة پرتوان گردانندگان مدرسة سعادت در راستاي تبديل اين مدرسه به يك مركز دانشگاه از بررسي در انتخاب و گردآوري كتب تخصصي علمي و فني كتابخانة آن بروشني هويدا است. حتي سند باارزشي در آرشيو سري اسناد مدرسة سعادت است كه نشان مي دهد تلاشي براي آموزش پزشكي در مدرسة سعادت نيز به انجام رسيده است. همچنانكه در دارالفنون طب پس از يكسال آموزش تئوري بصورت باليني در بيمارستان آموزش مي دادند.(8) اكنون در آرشيو تاريخي كتابخانة مدرسة سعادت، 36 جلد كتاب تخصصي علوم پزشكي در زمينة بيماريهاي داخلي، جراحي، زنان و زايمان، چشم پزشكي، آناتومي، فيزيولوژي، پاتولوژي و بيوشمي باليني موجود است كه 31 جلد از اين كتابها به زبان فرانسه بوده كه در سالهاي 1823 الي 1875 ميلادي در پاريس بچاپ رسيده اند. جدول 2 مكانهاي چاپ كتب لاتين مدرسة سعادت را به تفكيك موضوعي نشان مي دهد.
كتابهاي علوم طبيعي و پزشكي فرانسوي زبان چاپ پاريس بر كتب چاپ لندن برتري دارند، زيرا زبان فرانسه از راه دارالفنون در سيستم آموزشي ايران رسوخ يافته بود و نزديك به 80 سال زبان رسمي تحصيلات و مطالعات علمي خارجي مدارس ايران بود. چگونگي نفوذ زبان فرانسه در ايران را مي بايست در تحولات مناسبات سياسي ايران و جهان جستجو كرد. در زمان پادشاهي فتحعلي شاه وقوع جنگها با روسيه و اتحاد انگلستان و روسيه در نتيجه دشمني اين دو قدرت با ايران موجب آن شد كه پادشاه ايران نظر خود را متوجه اتحاد و جلب كمك از ناپلئون سازد. پيمان حسن تفاهم و كمك متقابل كه در 1222 قمري (1807 ميلادي) ميان ايران و فرانسه منعقد گرديد سبب شد سرتيپ كاردان فرانسوي به نمايندگي ناپلئون و در رأس يك هيئت هفتاد نفري از مأموران لشكري و كشوري به ايران بيايند و آموزش ايرانيان در رشته هاي فني و نظامي و در نتيجه توجه به زبان فرانسه و تعليمات به شيوة غربي، بنيادي بخود بگيرد. اين واقعه و نيز همانندي طرز فكر، روحيات و مشرب ايرانيان و فرانسويان سبب گرديد كه آغاز فرهنگ و تربيت نوين در كشور ما بر پايه و اسلوب فرانسوي باشد.
همچنين در كشورهاي خاورميانه و نزديك مانند (تركيه، عراق، سوريه و لبنان) نفوذ فرانسه در بنياد سازمانهاي نوين آموزشي آنان امري آشكار است.(9)
از اين رو نفود كتب فرانسوي در كتابخانة سعادت خود گوياي اين روند سياسي در جغرافياي سياسي منطقه است. از سوي ديگر گردآوري كتب تخصصي علمي فرانسوي چاپ پاريس، نشانگر پيروي از خط مشي برنامه هاي آموزشي مدرسه سعادت از كالج دارالفنون است و نمي توان آن را بدليل حضور فرانسويان در بندر بوشهر دانست. زيرا وادالا بعنوان نائب كنسول سابق فرانسه در بوشهر، در عدم نفوذ زبان فرانسه در بندر بوشهر، احساس ناراحتي مي كند.
يكي از ويژگيهاي مدرسة سعادت نسبت به مدارس ديگر ايران، تدريس زبان انگليسي و ارائه دروس به زبان انگليسي است. زيرا توسعة تجاري – اقتصادي ايران در قرن سيزدهم/ نوزدهم به رشد يك بوژوازي شهري انجاميده بود كه در بندر بوشهر بدليل تماس هاي تجاري با كشورهاي اروپا رشد شاياني يافته بود. بنابراين آشنايي به زبان انگليسي براي اين نهاد جديد جامعه بندر بوشهر شديداً احساس مي شد. از اين رو پس از استعفاء درروا بودن يا حرمت تحصيل زبانهاي خارجي از محضر حجج الاسلام مراجع تقليد آن زمان مانند مرحوم آخوندملامحمد كاظم خراساني، مرحوم حاج ميرزا حسين حاج ميرزا خليل و مرحوم آٌا سيد محمد كاظم يزدي و مرحوم آقا شيخ عبدالله مازندراني، مرحوم دريابيگي، شاهزاده اسدالله ميرزا را براي معلمي رياضي و زبان فرانسه و انگليسي از تهران استخدام و احضار نمود.(11) در اين زمان، آموزش زبان انگليسي، رشد شتاباني يافت. جدول (3) نشان مي دهد كه با گذشت زمان، كتب علمي انگليسي زبان چاپ دهة 1870 به بعد بر كتب فرانسوي زبان چيرگي مي يابند.
بر اساس فهرست انبار كتب مدرسة سعدت كه اكنون در آرشيو دبيرستان سعادت نگهداري مي شود، كتب وارده از كراچي و بمبئي تنها در سال 1306 خورشيدي بالغ بر 514 جلد مي شود. از ارائه كتابهاي آموزشي انگلسي زبان به شاگردان در زمينه هاي تجارت، بهداشت، هندسه، جبر، جانورشناسي، تاريخ، رياضيات عالي، فيزيك، شيمي و جغرافيا، سند معتبري وجود دارد. با ساختار بسامان يافتة مدرن آموزشي مدرسة سعادت، آموزش يافتگان آن با داشتن تحصيلات آكادميك، بلافاصله در گردونة شيمي- اقتصادي بندر جذب مي شدند و گفته شده است كه: «شش سال بيشتر از عمر مدرسه نگذشته بود مگر اينكه رؤساء گمركات بنادر و جزء كارمندان داناي دواتر دولتي و محاسبان و منشيان تجارتخانه ها از تربيت يافتگان مدرسه سعادت بوشهر انتخاب گرديد و هر كس از مدرسه و كلاس هفتم فارغ التحصيل مي شد از مدرسه بكار مهمي منصوب مي شدند.»(12)
بررسي آناليتيك موضوعي كتابهاي لاتين آرشيو كتابخانة مدرسة سعادت، سيماي دانشگاهي اين كالج علمي كه در تلاش يافت جايگاهي رفيع در سطوح آكادميك بوده است را آشكار مي سازد.
منابع:
1- فرشاد، مهدي: تاريخ علم در ايران، اميركبير، 1366، ص838.
2- ـــــ : كتابخانه ملي ايران، پيام يونسكو، 1366، ص 1.
3- كسروي، احمد: تاريخ مشروطة ايران، اميركبير، 1370، ص 38.
4- سعادت، عبدالكريم: مختصري از تاريخچة مدرسة سعادت بوشهر، سالنامه فرهنگ بوشهر، 1377، ص 27.
5- سديد السلطنه كبابي، محمدعلي خان، سرزمين هاي شمالي پيرامون خليج فارس و درياي عمان در صد سال پيش، انتشارات جهان معاصر، 1371، ص 111.
6- نبوي، سيدمحمدحسن: گنجينه هاي دانش، سالنامة فرهنگ كل بنادر و جزائر خليج فارس، 1342.
7- صديق، عيسي: دورة مختصر تاريخ فرهنگ ايران، شركت سهامي طبع كتاب، 1366، ص 165.
8- محبوبي اردكاني، حسين: تاريخ مؤسسات تمدني جديد در ايران، دانشگاه تهران، 1370، ص 267.
9- طوسي، محمدعلي و بازرگان، فرميون: تاريخ آموزش و پرورش، شركت سهامي كتابهاي جيبي، 1351، صص95-96.
10- وادالا،ر: خليج فارس در عصر استعماره، ترجمة شفيع جوادي، سحاب كتاب، 1364، ص 172.
11- همان، شمارة 4، ص 16.
12- همان پيشين، ص 20.

جدول 1: توزيع فراواني موضوعي كتابهاي لاتين آرشيو كتابخانة مدرسة سعادت و * از دو سري دائره المعارف جمعاً 81 جلد موجود است.

جدول 2: مكانهاي چاپ كتب لاتين آرشيو كتابخانة مدرسه سعادت به تفكيك موضوع.

* از دو سري دائره المعارف جمعاً 81 جلد كتاب موجود است.

** شامل حبط، وين، مسكو، سوئيس و لايپزيك مي باشند.

جدول 3: فراواني كتب فرانسوي و انگليسي آرشيو كتابخانة مدرسة سعادت به تفكيك سال چاپ كتاب.