استان بوشهر در نگاه تاريخ ( پيشينه تاريخي)
بندر بوشهر در انتهاي شمالي يك جزيره در حاشيه خليج
فارس قرار دارد. سرچشمة نام شهر ناشناخته است. نام ابوشهر كه در منابع عصر قاجار
آمده، آن گونه كه كوتاه شده بخت اردشير به معناي اردشير عرضه نموده اند، هر چند
محتمل است، ولي از سوي هيچ كدام از مدارك موجود پذيرفته نمي شود. اين شهر بندري
يكي از مراكز مهم و قديمي تمدن و فرهنگ ايران زمين به شمار مي رود ؛ و روزگاري در
پيوند با شهر مزامبريا (
Mezambria) شناخته مي شد كه يونانيان
از زمان اردوكشي نئارخوس (Nearchus) با آن آشنايي داشته اند.
با تكيه بر تحقيقات انجام شده در سال 1913م/ 1332 هـ .ق از طرف هيئت باستان شناسي
فرانسوي ، سنگ بناي تمدن در بوشهر به زمان ايلامي ها بر مي گردد. براساس كاوش هاي
« پزارد» فرانسوي ، در جنوب محله امامزاده بوشهر معبد بزرگ خداي ايلامي « ان
شوشيناك» قرار داشته است. در آن زمان اين نقطه را ليان (LYAN) مي ناميدند.
بوشهر در زمان ايلامي ها يكي از مراكز مهم فرهنگي – تجاري به شمار مي رفته و شهر تاريخي ليان ( LYAN) پل ارتباطي ايلاميان با نواحي اقيانوس هند و جنوب شرقي آسيا بوده
است. در دوران ماد وهخامنشي تمدن بوشهر به حيات خود ادامه داد، در دوران حكمراني
هخامنشيان پادشاهان اين سلسله قدرتمند كاخ ها و بناهاي باشكوهي در اين منطقه از
كشور بنا نمودند كه از جمله مي توان به كاخ هخامنشي بردك سياه در 12 كيلومتري شمال
برازجان ، كاخ كورش در جنوب غرب برازجان و كاخ تل مرو گور دختر در منطقه پشت پير
اشاره كرد:
در زمان سلوكيان و ساسانيان بوشهر همچنان مورد توجه و
عنايت ويژه اي بوده و در اين دو دورة تاريخي نيز « ريواردشير» و يا همان گونه كه
در كارنامه اردشير بابكان آمده « بخت اردشير» به عنوان يك بندر مهم تجاري و فرهنگي
مورد توجه بوده است. ساسانيان در
« ريواردشير» كه بعدها « ريشهر » نام گرفت، قلعه مستحكمي بنا كردند كه داراي برج و
باروهاي بلندي بوده و از يك طرف مشرف به دريا و سه طرف آن داراي خندق هاي عظيمي
بوده كه هنگام حمله احتمالي دشمن و يا هرگونه خطري مالامال آب دريا مي شده است. هم
اكنون ويرانه هاي قلعه ريشهر در منطقه ريشهر كنوني در فاصله 10 كيلومتري جنوب
بوشهر قرار دارد و نقب هاي آن نيز در منطقه تل پي تل ( TOLPAYTOL ) قابل مشاهده است.
با سقوط سلسه ساساني به دست اعراب مسلمان تمدن و فرهنگ
ريشهر نيز رو به اضمحلال گذاشت. بنا به نقل محمد بن جرير طبري و بلاذري شهر بوشهر
قديم ( ريواردشير ) در فاصله سال هاي 19 تا 22 هجري قمري به دست « عثمان بن ابي
العاص) فتح شد. بنا به نوشته طبري در تاريخ « الرسل و الملوك » فتح راشهر ( ريشهر)
به اندازه اي اهميت داشت ، كه جمعي از مورخان اسلامي آن را با فتح قادسيه مقايسه
كرده اند. بلاذري در فتوح البلدان
جمله اي نقل مي كند كه عمق گستردگي و غناي
مادي اين شهر را بيان مي نمايد. وي
مي نويسد: « در اين جنگ در دشواري و كثرت نعمتي كه به دست مسلمين افتاد ، همانند
جنگ قادسيه بود.»
از احوال ريشهر ، از سقوط اين شهر به دست مسلمين تا
زمان نادر شاه افشار به سال 1734 م/1147 هـ.ق اطلاعات اندكي در دست است. اقدامات
نادر و سياست دريايي او براي مبارزه با عثماني ها و گسترش قلمرو دريايي خود در
خليج فارس سبب گرديد تا اين شهر بندري بار ديگر مورد توجه خاصي قرار گيرد. نادر آن
جا را به عنوان پايگاه ناوگان دريايي خوددر خليج فارس برگزيد و نامش را به « بندر
نادريه » تغيير داد. نادر شاه با به كار گماردن يك تاجر انگليسي به نام « جان
التون Jhan
Elton » بوشهر را
به صورت يك مركز مهم كشتي سازي و پادگان نظامي در آورد. بنا به گزارش هلندي ها ،
در زمان نادر ناوگاني با هشت تا ده هزار مرد در بوشهر مستقر بوده است. همچنين چند
كارخانه كشتي سازي نيز در اين شهر احداث گرديد.
با مرگ نادر در سال 1747م/1160 هـ.ق سپاه دريايي اوبين
حاكم بوشهر و بندرعباس تقسيم شده، شيخ ناصرخان آل مذكور كه در دوران نادر يكي از
سالاران وي بود، پس از مرگ نادر شاه كشتي ها و ناوگان مستقر در بوشهر را متصرف شد
و حكومت مقتدرانه خاندان آل مذكور كه قريب يكصد سال بر بوشهر حكمراني كردند، بنيان
نهاد. بوشهر در زمان خاندان آل مذكور رو به عمران وآباداني گذاشت و ورابط تجاري
گسترده اي با هلندي ها برقرار كرد. در دورة زمامداري كريم خان زند ، بوشهر و تاريخ
آن وارد مرحلة تازه اي شد. در سال 1763م / 1177 هـ.ق انگليسي ها با حمايت شيخ ناصر
خان آل مذكور قرار داد معروفي با كريم خان زند منعقد كردند كه اين قرار داد زمينه
ساز حضور استعماري انگليسي ها در جنوب ايران و خليج فارس بود. بوشهر، در دوره كريم
خان ، بندر بازرگاني اصلي ايران بود.
در دوران قاجاريه به صورت بندر مهم تجاري – فرهنگي و سياسي در آمد. بوشهر در دوره قاجار معتبرترين بندر تجاري
ايران بود كه اكثر دول خارجي مانند انگليس ، روسيه ، آلمان ، ايتاليا، فرانسه ،
هلند، نروژ و عثماني د راين شهر دفتر نمايندگي سياسي و تجاري داشتند و دروازه
جنوبي ايران براي تبادل افكار سياسي و مناسبات فرهنگي بود. به نوشته دائره المعارف
ايرانيكا ، در آغاز سدة نوزدهم ميلادي پس از ناآرامي هايي كه نمايانگر پيدايش
خاندان قاجار بود، سالانه نزديك به صد كشتي انگليسي و عربي از هند و مسقط براي
بازرگاني رو به سوي اين بندر
مي گذاشتند و با خود پارچه ، ادويه جات ، فيل ، چاي، برنج شكر و … از اروپا ، هند و چين
مي آوردند.
گذشته از استقرار يك گروه محافظ هميشگي براي انگليسي
هاي مقيم ، اهميت بازرگاني بوشهر براي آن ها سبب گرديد تا سه نوبت مورد هجوم
بريتانيا قرار گيرد. پس از تسخير اين شهر در سال 1856م/ 1273 هـ.ق ، انگليسي ها در
سال 1909م/1327 هـ.ق به هنگام ناآرامي
هايي كه به دنبال مشروطه خواهي ايرانيان آغاز شده بود، اقدام به پياده كردن نيروي
نظامي در اين منطقه نموده و گمرك و كليه مناطق حساس را تصرف كردند. در سال
1915م/1333 هـ.ق نيز در زمان جنگ جهاني اول و به دنبال قيام شهيد رئيسعلي دلواري
عليه منافع انگليسي ها در جنوب ايران، انگليسي ها نيروي تقويتي به بوشهر اعزام
كرده وشهر بوشهر را در 26 رمضان سال 1333 اشغال نمودند. در آن هنگام يك راه آهن كم
عرض 37 مايلي براي پيوند دادن بوشهر به برازجان واقع در راه شيراز ساخته شد،
همچنين در همان زمان كارخانه اي براي ساخت تجهيزات راه آهن در بوشهر احداث گرديد.
اما انگليسي ها با تخليه شهر در مارس 1919م/ 1338هـ.ق نقطه پاياني بر اين تلاش هاي
اشغالگرايانه خود نهادند.
پس از پايان جنگ جهاني اول و ظهور رضا شاه پهلوي بوشهر
همچنان كانون پر تشنج وقايع باقي مانده و خوانين بسياري عليه حاكميت رضا شاه سر به
طغيان برداشتند. بوشهر در دورة حاكميت رضا شاه با كشيده شدن راه آهن سراسري و
انتقال حجم عمده داد و ستدهاي تجاري از ايران به بصره ، رو به افول گذاشت و پس از
جنگ جهاني دوم ، جايگاه خود به عنوان ستاد فرماندهي انگليسي هاي مقيم در حوزه خليج
فارس از دست داد و در سال 1952 م ساختمان كنسولگري انگليس در آن جا تعطيل شد.
سرانجام اين شهر بندري كه روزگاري مركز عمدة تجارت ايران بود و از شهر هاي بسيار
آباد ايران محسوب مي شد و همچون نگيني بر پيشاني خليج فارس مي درخشيد ، عظمت و
شكوه ديرين خود را از دست داده و نظاره گر روزي شده كه دباره آن موقعيت پيشين را
تجربه نمايد.