باستان شناسي دريايي بندر (سيراف)
مقدمه:
پس از آشنايي مقدماتي با شکوه ديرينه
و جغرافياي تاريخي بندر بزرگ سيراف به يافته هاي باستان شناسي . اقيانوس شناسي و
زئوديناميک اين منطقه اشاره خواهيم کرد که همگي نشانگر بيش از دو سوم بندر در زير
دريا مي باشند . پس از اشاره به تکنولوزي باستانشناسي زيردريايي . پيشنهاد تشکيل تيمي
از پزوهشگران کشور براي جستجو در ويرانه هاي زيردريايي اين شهر بررسي شده است . تا
از اين گذار بتوانيم الگويي از تمدن اسلامي – ايراني را به منظور شناخت سيماي
فرهنگي و علمي اين تمدن ترسيم کنيم.
دکتر ايرج نبي پور
1 – جغرافياي تاريخي سيراف
پزوهش در گفتار و نوشتار هاي جغرافي
دانان بزرگ مسلمان . گوياي آن است که بندري بزرگ با 300 هزار نفر جمعيت بر کرانه
خليج فارس رشد کرده و گوي زرين تجارت دريايي را از بصره ربوده است . اين بندر را
که سيراف مي ناميدند روزگاري کشتيهاي بزرگ اقيانوس پيما را از زاپن . چين .
سوماترا. مالزي. اندونزي. هندوستان. آفريقاي شرقي تا ستونهاي (هرکولس) را به سوي
خود فرا مي خواند . اين بندر بزرگ اسلامي در سال 976 ميلادي پس از زلزله اي سهمگين
ويران گرديد . کاپيتان مپرتون از نيروي دريايي هندوستان . نخستين کسي است که ويرانه
هاي سيراف را در بندر طاهري در سال 1853 ميلادي کشف کرده است . اکنون ويرانه هاي
آن در جلگه اي به طول 5/4 کيلومتر و عرض 700 متر در 25 کيلومتري جنوب خاوري بوشهر
و 36 کيلومتري شرق بندر (کنگان) پابرجاست . اين مکان توسط دکتر (وايت هوس) از سوي
انستيتو مطالعات ايرانشناسي انگلستان در سال 1966 کاويده مي شود . در سال 1974 هيات
مشترک ايران و انگليس نيز 9 محوطه باستاني اين بندر را حفاري کردند . اصطخري (قرن
دهم) و ديدار چغرافي دانان و سياحان از سيراف بسيار ياد کرده اند و جغرافياي
اقتصادي آن جا را نيز ترسيم کرده اند . اما ياقوت (قرن سيزدهم) ديدگاهي ديگر دارد
. او مي نويسد (من نمي خواهم به نوشته هاي اصطخري ايرادي بگيرم. ولي لازم است اين
نکته را متذکر شوم که شهر سيراف ما بين کوه و دريا واقع است و فاصله اين دو از يکديگر
بيش از يک تيرانداز مسافت نيست. با اين حال چطور مي توان اظهارات اصطخري را در
خصوص وسعت و عظمت سيراف قبول نمود) . آرنولد ويلسون نيز در کتاب (خليج فارس) ديدگاه ياقوت را تاييد کرده
است با توجه به يافته هاي باستانشناسي و زمين شناسي که به آنها اشاره خواهيم کرد
آشکار خواهد شد که بخشهايي پهناور از اين بندر پس از زلزله در دريا فرو نشسته است
و از اين رو ديدگاه ياقوت و ارنولد ويلسون در عظمت و جغرافياي تاريخي سيراف به دور
از حقيقت است .
2 – شکستگي زمين در سيراف
از بوشهر به سوي جنوب شرقي خليج
فارس رشته هاي کوهستاني به ساحل نزديک مي شوند .
اين ارتفاعات طاقديسهاي ساختماني
هستند که دامنه جنوبي آنها به دريا ختم شده و دنباله چين خوردگي آنها در کف دريا
ادامه دارد. بنابراين جلگه هاي ساحلي در اين بخش از خليج فارس . بسيار باريک هستند
در جايي که رشته چين خوردگيهاي پنج هزارپايي شمال غربي بندر (طاهري) به دريا نزديک
مي شوند دامنه اي از طاقديسي به ارتفاع 600 تا 700 پا است که ويرانه هاي بندر
باستاني سيراف روي آن واقع است. اين ويرانه ها در جلگه ساحلي باريکي که از دره (لگ
لوده) در شرق تا دره (بنک سار) در غرب بندر طاهري امتداد دارد پراکنده هستند . اين
جلگه ساحلي که 5/4 کيلومتر امتداد دارد چون قوسي گشاده خليجکي پهن را در خود فرا
گرفته است . بازوي غربي اين قوس چون پوزه اي در دل دريا لميده و بازوي شرقي آن نيز
مجاور ترمينال کشتيهاي غول پيکر گازبر است . کف اين خليج قوسي شکل با گستره اي
اسرار آميزي از دريا پوشيده است . اين جلگه ساحلي بسيار باريک مابين طاقديس 700 پايي
و دريا واقع است و چون سکوي تخت که با دريا از نظر ارتفاع اختلاف دارد جلوه مي کند
از ديد مرفولوزي اصطلاح زمين شناسي اين گونه ساحل (تراس)) Terrace)) است. بر روي
اين تراس بندر طاهري بر روي ويرانه هاي بندر سيراف قرار گرفته است . اگر از سوي دريا
بر اين تراس دريايي نظر بيفکنيم خواهيم ديد که جلگه ساحلي طاهري چون سکويي بسيار
باريک با شيبي قائم مشرف به درياست . ( تصوير يک) اگر هنگام جزر بر کرانه غربي ساحل اين تراس گذر کنيم ساختمان
زمين شناسي اين شيب قائم را که چون ديواره اي با هجوم امواج مقاومت مي کند آشکار مي
شود اين ديواره ساحلي تراس که صدها متر ارتفاع دارد ويرانه هاي ستونها . ديوارهاي
خانه ها . گذرگاهها و کوچه هاي تنگاتنگ شهر سيراف چون موزه اي نمايان است (تصوير
دو) . اين ديواره که دره بنک سار تا بخش غربي بندر طاهري گسترده است. صدها متر طول
دارد و اگر پياده بر ساحل گذر کنيم و برش عرضي اين ديواره را که تمام اجزاي آن ويرانه
ها شهر سيراف تشکيل داده اند نگاه کنيم . آنگاه به عظمت و شکوه سيراف پي ميبريم .
مطالعه زمين شناسي منطقه نشان مي دهد که سيماي مرفولوزيک اين ساحل با سواحل همجوار
متفاوت است و همچنين موجهاي دريا زماني که به ساحل خليج قوسي شکل طاهري مي رسند
خود را به شکل ( Plunging Breaders ) به ديواره ساحلي مي کوبند و انرزي انبوه نهفته خود را آزاد مي
کند . در حالي که در سواحل همجوار تراس طاهري موجها به شکل (ُSpilling Breakers ) آرام . آرام انرزي خود را رها مي کنند.
اين تفاوت اشکال موج نشانگر آن است که بستر دريا در روبروي يتراس دريايي طاهري . شيبي
نيمه تند دارد و شيب سواحل همجوار ملايم است. ( تصوير 3 اثر کنش امواج را در پاي ديواره
ساحلي نشان مي دهد ) اين تفاوتهاي زمين شناسي و اقيانوس شناسي گوياي وقوع حادثه اي
است که پوسته زمين را در اين مکان تغيير شکل داده است . اين حادثه همان زلزله سال
976 ميلادي سيراف است که در نتيجه آن يک شکستگي به طول صدها متر در بندر بزرگ سيراف
به شکل گسل روي داد و شايد دو سوم بندر سيراف را که روي سکوي فرورونده گسل بوده
است در دل دريا فرو نشاندو دريا چون پوششي ان را فرا گرفت . اين ديواره ساحلي تراس
طاهري که امروزه مي بينيم همان مکان شکستگي گسل مانند زمين است . از اين رو بخش وسيعي
از سيراف بزرگ در زير آبهاي خليج قوسي شکل طاهري لميده است . پس جاي شگفتي نيست که
ياقوت که در قرن سيزدهم از سيراف ديدن کرده است به گفته هاي اصطخري در مورد عظمت سيراف
شک برده باشد .
3 – سيراف قرباني يک رويداد تکتونيک
همانند اين رويداد ويرانگر سيراف
در هفتم ژوئن 1692 ميلادي در پورت رويال (جامائيکا) مرکز بزرگ بازرگاني کارائيک )
روي دارد . و نه دهم اين بندر
به زير دريا کشانده شد. از سال 1978 همکاري دولت جامائيکا و موسسه باستانشناسي دريايي
دانشگاه ( اي – اند – ام) تگزاس براي کاوش صدها ساختمان فرورفته در آب. به همراه
اشياي بسياري که در آنجا نهفته آغاز شده است . تغييرات ديناميک سواحل به شکل پيشروي
و پسروي دريا و فرونشيني يا بالاآمدگي ساحل در تمام سواحل جهان مشاهده مي گردد. که
بخشي از اين تغييرات ديناميکي برخاسته از کنشهاي دروني زمين که منجر به فرونشيني
قاره ها (Subsidence of the
Continent ) مي شوند مي باشند . مانند سواحل
برتاني فرانسه و هلند که در هلند اين فرونشيني در حدود 25 سانتيمتر در قرن تخمين
زده اند در ناحيه آتشفشاني پوزول در 12 کيلومتري شمال غربي (ناپل) نيز که ستونهاي
معبد (سراپيس) (Serapis ) روميان در زير دريا فرو رفته است . فرونشيني در همين حدود تخمين
زده شده است .
تغييرات ژئوديناميک بندر سيراف نتيجه
زلزله اي است که در قرن دهم ميلادي روي داد . و موجب تغيير شکل ( تکتونيک) در
توسعه زمين اين منطقه به شکل گسل شد از اين رو سيراف قرباني يک رويداد تکتونيک زمين
است که در کمترين زمان عظمت وصف ناپذيرش را ويران نمود در نتيجه اين رويداد زئوفيزيک
بندرگاه سيراف ناپديد شد و زرفاي آب چنان شد که کشتيهاي بزرگ بازرگاني در آن زمان
نتوانستند پهلو بگيرند .
4 – ميراث فرهنگي در زير دريا
با اين تئوري که از مطالعات منطقه
اي و باستانشناسي ناحيه و بررسي زمين شناسي و اقيانوس شناسي بندر سيراف استنباط مي
شود مي توان پيشنهاد کرد که بيش از دو سوم اين بندر در زير دريا نهفته است . تکه
هايي از سفالهاي منقوش و لعابکاري شده و تکه هاي گچ بري شده فراواني که هر روزه در
تور و قفسهاي سيمي (گرگور) ماهيگيران طاهري به دام مي افتد يا توسط نيروي امواج از
گستره کف دريا کنده شده و به ساحل پرت مي شوند و همچنين گزارشهايي که مردم بومي
بندر طاهري از رويت ساختمانهايي در زير دريا داده اند بر درستي اين تئوري تاکيد مي
شود اما براي اثبات آن نياز به باستان شناسي زير دريايي منطقه سيراف خواهيم توانست
سيماي يک بندر بزرگ اسلامي را ترسيم کنيم . همچنين با پزوهش در زير دريا و کشف
لنگرگاه آن به اسکلت کشتيهايي برخواهيم خورد که الگوهاي سفينه هاي بحرپيماي آن
ازمنه را نشان خواهند داد . همه اين يافته ها بخشي از فرهنگ تجارت – اقتصاد – سياست
و الگوهاي زندگي در يک شهر بزرگ اسلامي – ايراني را هويدا خواهد کرد و اين کشفيات
تنها با باستان شناسي زير دريا از 1950 راهي تکاملي را پيموده است و امروز در چنان
موقعيتي است که مي تواند تمامي تطور فرهنگ انسان را در رابطه با دريا در طول
000/40 سال گذشته را آشکار کند. کميته اتحاديه جهاني فعاليتهاي زيرآبي (CMAS) با همياري يونسکو
و بررسي بين المللي درباره ميراث فرهنگي زير آب پرداخته است . و هر روزه بر ليست
محوطه هاي باستاني کف دريا افزوده مي شود. و دهها باستان شناس دريايي زير دريا را
در جستجوي نشاني از انسان مي کاوند و بر گنجينه ميراث فرهنگي جهان مي افزايند .
5 – تيم باستان شناسي زير دريايي
باستان شناسي زير دريايي تنها با
تکنولوژي پيشرفته قادر است به اکتشاف و کاوش در محوطه هاي باستاني زير دريا بپردازد
. اين محوطه ها با ( سايد – اسکن سونار) ( دستگاه يابنده زيردريايي به کمک امواج
صوتي ) ( ساب – با توم پرو فايلر) ( نمودار بردار زير سطح ) و مگنومتر ( دستگاه يابنده
با امواج مغناطيسي ) يافت مي شوند. و سپس با نقشه برداري فرا دقيق و ثبت موقعيت
تمامي يافته ها با عکس هاي ( استريو اسکوپيک ) حفاري آغاز مي شود . سپس اطلاعات
فوري با پديدار شدن در صفحه نمودار به مختصات سودمند تبديل کند .
بي شک کشور ما با اين سطح تکنولوژي
باستان شناسي زير دريا فاصله اي عميق دارد . اما مي توانيم با فراخواني پژوهش گران
و باستان شناسان کشور و اداره حفظ ميراث باستاني کشور – اقيانوس شناسان سازمان تحقيقات
شيلات زمين شناسان – سازمان زمين شناسي ايران – غواصان فداکار نيروي دريايي و فيلمبرداران
زير دريايي – سازمان صدا و سيما تيمي را به منظور بررسي مقدماتي محوطه باستاني سيراف
را تشکيل داد .
بندر باستاني به زير آب رفته ( آيولوني)
جمهوري عربي ليبي که با همکاري يونسکو و بخش باستان شناسي دانشگاه منچستر بريطانيا
کندوکاو مي شود از سوي يونسکو به عنوان ( يک کتاب درس نمونه در مورد يک بندرگاه
باستاني ) معرفي شده است .
بي شک سيراف نهفته در زير دريا يک
پمپئي زير دريايي است . که شگفتيهاي بيشماري را در طول قرنها در سينه خود دفن کرده
است . و از اين رو بايد آن را يک کتاب درس تاريخ فرهنگ اسلامي ايراني ناميد .
مراجع :
1-
Thurman . H.V: Essentials of oceanojraphy. Merrillpublishing.
Company.1990
2 – physical. Geology. Mir publishers:Gorshkov. G
3 – نبي پور . ايرج : بندر سيراف .
مجله بندر و دريا . شماره 17 . 1367
4 – ويلسن . آرنولد : خليج فارس .
محمد سعيدي . شرکت انتشارات علمي و فرهنگي . 1366 .
5 – بلر . پ . ويومرول . ش : مباني
زمين شناسي . فرامرز پورمعتمد . انتشارات دانشگاه تهران . 1358 .
6 – تاريخچه پيدايش خليج فارس :
مجله بندر و دريا . ش 24 . 1368