پژوهش باستان شناسي در قلعه زاير خضر خان اهرمي ( بوشهر)
مقدمه :
خليج فارس يكي از مهمترين آبراههاي
جهان بشمار مي رود كه از دير باز مود توجه اقوام مختلف بوده و از اهميت خاصي بر
خوردار مي باشد هر چند از گذشته اين آبراه مخصوصاً دوران پيش از تاريخ آن اطلاعات
دقيقي در دست نيست اما وجود بقاياي آثار و ابنيه به جاي مانده در منطقه ، خود
دليلي بر آباداني و رونق نواحي ساحلي خليج فارس است.
منطقه خليج فارس در
دوران عيلامي ، هخامنشي ، سلوكي ، پارت و ساساني و مخصوصاً دوران اسلامي از اهميت
ويژه اي برخوردار بوده ، كشف آثاري از دوران عيلامي در منطقه ريشهر نفوذ عيلاميان
در اين منطقه را نشان مي دهد همچنين وجود بنادري از دوران هخامنشي چون : ديلمون ،
آويستانه ، هرمزي و … دليل بر استفاده
هخامنشيان از اين آبراه مهم مي باشد.
هخامنشيان داراي ناوگان
دريايي بسيار قدرتمندي بودند كه در حقيقت جنگ هاي ماراتن و سالامين درخشان ترين
دوران شكوفايي دريانوردي ايران باستان است.
در اين دوره سعي شد خط
ارتباطي بين سند و درياي احمر انجام گيرد در همين راستا حفر كانال سوئز انجام گرفت
كه گامي مهم در توسعه راههاي دريايي بود. كشف كاخ هاي كوروش در چرخاب برازجان ،
كاخ درود گاه ، كاخ بردك سياه در روستاي جتوط نزديك برازجان خود گواه بر حضور
هخامنشان در نزديك ساحل خليج فارس مي باشد. در زمان ساسانيان يكي از سياست هاي
فرمانروايان تلاش در جهت ايجاد مراكز وبنادر در سواحل خليج فارس در جهت رونق
بخشيدن بازرگاني و مراودات تجاري بوده است بر همين اساس بنادري چون ابله ، ريشهر ،
هرمز و … بوجود آمدند.
ريشهر كه در ده
كيلومتري جنوب شهر بوشهر قرار گرفته در
زمان اردشير بابكان ساخته شده، اردشير بابكان پس از اينكه براي تهيه سپاه بدين
منطقه آمد و آنجا را براي شهرسازي و دريانوردي مناسب ديد فرمان داد تا بر بقاياي
بندر قديمي « خط» شهر را و اردشير يا
بنياد اردشير بسازد. نام ديگر آن بوخت اردشير است كه در كارنامه اردشير بابكان
آمده است. طي بازديدي كه به تازگي از محل مذكور به عمل آمد شواهد و مواد باستان
شناختي از قبيل قطعات سفال معماري مربوط
به اين دوره شناسايي و بررسي گرديد.
اوج فعاليت هاي
بازرگاني را مي توان در زمان انوشيروان عنوان كرد. در اين دوره فعاليت هاي تجاري و
دريانوردي به حد اعلاي خود رسيد و سراسر خليج فارس از شمال تا جنوب و كرانه هاي
خليج عدن و عربستان و يمن تحت تسلط ايرانيان بود و نيروي دريايي سراسر درياهاي
آسيا و شرق آفريقا را تحت كنترل خود داشت.
در دوره ساساني و دو
قرن اول هجري تجارت دريايي با چين رونق و توسعه زيادي داشته است. پس از سقوط
ساسانيان هر چند نواحي خليج فارس بطور رسمي در قلمرو خلفا محسوب مي شد اما تا ورود
پرتغالي ها نفوذ ايرانيان بر خليج ادامه يافت. شايد نخستين دودمان ايراني مسلمان
كه پس از گسترش اسلام دگر باره به دريا پرداخته ديليميان بودند.
با ورد به دوره اسلامي
خليج فارس دچار فراز و نشيب ها و تحولات گوناگون مي شود كه در مراحل و ادوار بعدي
تأثيرات مهمي برجاي گذاشته از جمله عدم امنيت و ثبات سياسي باعث مي شود براي مدت
اندكي خليج رونق خود را از دست بدهد اما در مراحل بعدي راههاي تجاري از رونق زيادي
برخوردار مي شوند و چندين راه از شيراز و خوزستان به خليج فارس متصل مي شود و
بنادر متعددي از جمله سيراف ، سينيز ، نجيرم ، بوجود مي آيد كه تأثير زيادي در
رونق و آبادي منطقه داشته است.
بدون ترديد سيراف را مي
توان يكي از بنادر مهم دوره اسلامي قلمداد كرد. اغلب جغرافيا نويسان و سياحان از
رونق و آباداني سيراف خبر داده اند.
وجود آثار و ابنيه به
جاي مانده از جمله مساجد متعدد ، تأسيساتي چون گمرك ، حمام و كوره هاي سفال پزي ،
و غيره از رونق و آبادي و عظمت سيراف خبر مي دهد.
هر چند اين بندر در
قرون اوليه اسلامي يكي از مهمترين و پر
رونق ترين بنادر بود اما با وقوع زلزله شديد سال 366 به مخروبه اي تبديل مي شود به
گونه اي كه در قرن پنجم هجري هيچ گونه مبادله
و ارتباطي با سيراف برقرار نمي شود.
از ديگر مناطقي كه در
اين دوره به دليل دارا بودن شرايط مساعد طبيعي و ساحل طولاني همراه با لنگرگاههاي
متعدد از اهميت خاصي برخوردار بوده مي توان به منطقه مند اشاره كرد. اين منطقه نه
تنها در دوران اسلامي بلكه در دوران اسكندر نيز از رونق و آباداني خاص برخوردار
بوده، به گونه اي كه نئارك فرستاده اسكندر به خليج فارس از آباداني اين منطقه خبر
مي دهد.
اتصال چندين راه
بازرگاني از جمله شيراز ، خوزستان ، سيراف به اين منطقه باعث شده بود تا منطقه را
از امنيت ويژه اي برخوردار كنند. وجود آثاري چون برج هاي ديدباني ، منابع ذخيره آب
، چهار طاقي ها ، فانوس هاي دريايي ، كاروانسرا و غيره ، استراتژيك بودن منطقه را
به اثبات مي رساند.
يكي ديگر از مراكز مهم
تجاري، جزيره خارك مي باشد كه در حقيقت پايگاه و لنگرگاه كشتي هايي بود كه از بصره
به طرف هندوستان و كيش روانه بودند. اين جزيره در دوران پارت و ساساني و دوران
اسلامي مورد استفاده قرار گرفته است. اين منطقه جنوبي ترين نقطه تجاري پاليمرها
بود. با توجه به آثاري كه پاليمريان از خود در اين جزيره برجاي گذاشته اند احتمال
دارد كه اين منطقه پايگاه تجاري آنها به شمار مي رفته است.
با توجه به آثار بدست
آمده مي توان بطور كلي چنين استنباط كرد كه اين جزيره حداقل از سه هزار سال پيش
مسكوني بوده و مورد توجه و سكونت واقع شده همچينين دارا بودن شرايط مناسب طبيعي
باعث شده بود تا اشكانيان ، پاليمريان تجارت خانه هاي خود را دراين جزيره ايجاد
كنند. در دوره اسلامي نيز به صورت يك جزيره مقدس مورد توجه بوده است.
موقعيت
جغرافيايي اهرم:
اهرم
مركز شهرستان تنگستان كه تا مركز استان ( بوشهر ) 54 كيلومتر فاصله دارد. اهرم در
موقعيت 51 درجه و 17 دقيقه طول شرقي و 27 درجه و 53 دقيقه عرض شمالي قرار گرفته و
ارتفاع آن از سطح دريا 65 متر است. منطقه تنگستان به دو قسمت تقسيم مي شود ،
تنگستان شمالي كه مركز آن اهرم است و تنگستان ساحلي كه قسمت ساحلي خليج فارس از
بوشهر به طرف جنوب شرقي تا فاصله 70 كيلومتري ادامه دارد.
توصيف
و اهداف پژوهش:
قلعه زاير خضر خان كه از بناهاي دوره
قاجاريه بشمار مي رود در انتهاي شرقي شهر اهرم واقع گرديده و حدود يك هكتار وسعت
دارد اين قلعه داراي چهار برج در چهار ضلع و دو قسمت شاه نشين و اتاق هاي جانبي مي
باشد. از استحكامات اصلي قلعه ديوار مرتفع با چهار برج داراي كنگره هايي به سبك
قلاع باستاني جهت پناهگاه سربازان بوده كه
بر اثر باران هاي سيل آساي منطقه رو به ويراني است و هر سال بخشي از آن تخريب مي
گردد.
از آنجايي كه اين قلعه
بر روي تپه اي باستاني قرار گرفته لازم بود قبل از هر گونه پي كني جهت احداث ديوار
در جانبين قلعه، باستان شناسان جهت روشن نمودن وضعيت باستان شناختي تپه اقدام
نمايند.
از اين رو با هدف دستيابي
به گاهنگاري تاريخي تپه اقدام به گمانه زني نموديم.
يافته هاي باستان شناسي
نشان داد كه اين محل از دوران اشكاني تا اواسط اسلامي به صورت منقطع مسكوني بوده
است اما از آنجايي كه عمليات حفاري در اين تپه به صورت محدود صورت پذيرفته اين
امكان وجود دارد كه قدمت اسكانگاههاي قلعه زاير خضر خان از اين هم فراتر رفته و در
دوران هخامنشي و قبل از آن هم در برگيرد.
البته اين تاريخ گذاري
از يك طرف به علت درست نبودن اطلاعات كافي، مجازي است و مي تواند مورد شك قرار
گيرد و از سوي ديگر احتمالاً با داده هاي اندك تاريخي منطبق نيست. شواهد و مواد
بدست آمده اشاره به وجود دو نوع سفال تاريخي و اسلامي در اين تپه دارد. طي اين
عمليات گمانه زني علاوه بر دو گونه سفال تاريخي –
اسلامي ، نوع جديدي از سفال با رنگ نارنجي نيز بدست آمد كه مربوط به سده اول تا
چهارم ميلادي است. اطلاعات بدست آمده از تپه منعكس كننده وضعيت فرهنگي ، اجتماعي ،
تاريخي اين تپه است اين نكته با توجه به نوع سفالينه هاي بدست آمده و نقش و رنگ
آنها تأييد شده است.
در ميان سفال ها مي
توان به سفال هايي به رنگ هاي قهوه اي قرمز يا قهوه اي سوخته اشاره كرد كه شاخص
دوران خاصي نيست و در دوره هاي مختلف مشاهده شده است. علاوه بر اين مي توان تداومي
از سفال با پوششي خاكستري و قرمز رنگ را دراين محوطه مشاهده كرد. حضور و پراكندگي
چنين سفالي در مناطقي همچون كوه مند ، بندر باستاني ليان ، سيراف قابل تأمل است و
خود گواه بر ارتباط و نوعي فرهنگي غالب بر اين منطقه مي باشد.
مسلماً با تقسيم بندي
سفال ها در مناطق مختلف مطمئناً امكان وجود ارتباط يا نفوذ بين منطقه ها را از بين
نمي برد و مي توان ثابت كرد كه در سفال
منطقه هاي ليان ، كوه مند ، سيراف ، نجيرم ، چرخاب وجوه مشتركي وجود دارد
كه البته از تأكيد بر روي اين جنبه بايد پرهيز كرد.
زيرا هنوز مدارك كافي
براي نتيجه گيري و يا اثبات وجود و يا عدم وجود گونه هايي چند از سفال در اين
منطقه در دست نيست. مي توان ثابت كرد كه «قمقمه هاي مسافرتي »در قلعه زاير خضرخان
تا دوره هخامنشي شناخته شده ودر منطقه زيارت برازجان نيز ديده شده ولي اطلاعاتي در
مورد ادامه ساخت آن در دست نيست.
پيوند و ارتباط قلعه
زاير خضر خان با ديگر نواحي همجوار نبايد از نظر دور داشت چنانكه در مورد محوطه
كوه مند و تل گل پختي شباهت هايي بويژه در
گونه سفال با پوشش خاكستري و قرمز رنگ با تپه زاير خضر خان ديده مي شود.
در مورد سفال معمولي
تنها عوامل بسيار اندكي قابل مقايسه اند كه مهمترين آنها پياله ها و كوزه ها مي
باشند.
كوه مند به عنوان منطقه
لولا و پيوند گاه مي توان مطرح كرد كه در حقيقت واسط بين مناطقي همچون سيراف ،
بندر باستاني ليان و دشتستان باستاني بوده است.
در پايان مي توان ادعا
نمود كه تداومي از سنت هاي بومي در ساخت سفال ها از لحاظ رنگ و نقش و از لحاظ شكل
وجود داشته و نفوذ سبك هاي ديگر اقوام در اين ناحيه چندان قابل توجه نيست .
حميد زارعي
سرپرست هيأت باستان شناسي قلعه زاير خضر خان اهرمي